Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği denetimlerinde yetersizlik, iş kazalarının önlenmesini zorlaştırıyor. Peki, bu sorunun çözümü nedir, mevcut sistemdeki denetimsizlik nasıl giderilebilir?

Denetim eksikliği iş güvenliğini tehdit ediyor: Çıkış yolu yerele yetki vermek mi? 

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın denetimlerde yeterli kadroya sahip olmadığına yönelik eleştiriler, iş güvenliği ve işyeri denetimlerinin etkinliğini tartışmaya açıyor.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 2023 yılı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı verilerine göre, yapılan 5.013 teftişte sadece 765.460 işçiye, 975 çırak ve 5.786 stajyere ulaşılabildi. 2023 yılı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı denetim verileri, iş sağlığı ve güvenliği konusunda ciddi bir denetim eksikliğini ortaya koyuyor. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yapılan toplam 5.013 teftiş, 34 milyon çalışanı kapsayan iş gücü piyasasında sadece 765.460 işçiye, 975 çırak ve 5.786 stajyere ulaşabilmiş durumda. Bu rakamlar, 34 milyonluk iş gücü piyasasında çalışanların yalnızca %1’inin bile denetime tabi tutulamadığını gösteriyor. 

2023 yılında denetim faaliyetleri: Denetim sistemindeki eksikliklerde çarpıcı veriler
2023 Yılı İşyerleri Sayısı: 2.441.813
2023 Yılı Çalışan Sayısı: 34.896.000
Denetim Sayısı: 5.013

Denetimlerde ulaşılan çalışan sayısı:

• İşçi: 765.460
• Çırak: 975
• Stajyer: 5.786
• Toplam Denetime Ulaşılan Çalışan Sayısı: 1.386.587

Bu rakamlar, Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği denetimlerinin çalışanların ve işyerlerinin büyük bir bölümüne ulaşamadığını açıkça ortaya koyuyor. Denetimlerin sadece bakanlık tarafından yürütülmesi yerine, belediyeler ve il özel idareleri gibi yerel yönetimlerin sürece dahil edilmesi öneriliyor.

Denetimlerdeki açıklar ve sorunun kökleri nedir?

Denetim kapasitesinin yetersizliği:

2.4 milyon işyerini kapsayan geniş iş piyasasında sadece 5.013 teftiş yapılması, merkezi denetim sisteminin ne denli yetersiz olduğunu gösteriyor.
Programlı ve programsız teftişler:
2023 yılı teftişlerinin %63’ü programlı, %37’si ise program dışı olmak üzere iki farklı kategoriye ayrılmıştır. Ancak bu iki yöntemin de kapsayıcılığı, iş gücü piyasası düşünüldüğünde oldukça sınırlı kalmaktadır.
Çırak ve stajyerlere dair eksik denetimler:
TÜİK verilerinde çıraklar, stajyerler ve çocuk işçiler yer almazken, bu grupların denetim kapsamına dahil edilmesi gerektiği ortadadır. 975 çırak ve 5.786 stajyere ulaşılmış olsa da, bu rakamlar gerçek ihtiyacın oldukça altında.
Denetimlerin oransal dağılımı:
Denetim yapılan çalışan sayısı, toplam çalışan sayısının yalnızca %1’ine karşılık
gelmektedir. Bu oran, iş sağlığı ve güvenliği denetimlerinin yetersizliğini net bir şekilde gözler önüne seriyor.
Merkezi sistemin denetim konusunda yetersizliği:
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın mevcut denetim kadrosu, Türkiye genelinde yüz binlerce işyerini düzenli olarak denetlemeye yetmiyor. Bunun nedeni:

Denetimlerin tek merkezden yürütülmesi.
Sahada çalışan denetim personelinin sınırlı sayıda olması.
Coğrafi olarak geniş bir alana yayılmış işyerlerine ulaşım ve denetim zorlukları.
Denetim açıkları:
Özellikle kırsal bölgelerdeki küçük işletmeler denetim radarına giremiyor.
Belediyeler ve diğer yerel yönetimler, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) süreçlerinde aktif bir role sahip olmadıkları için ihlaller gözden kaçıyor.
Bakanlık denetimlerinin ağırlıklı olarak şikayet odaklı olması, proaktif önlem alınamamasına yol açıyor.

Sonuç:

Bu durum, iş kazalarının artmasına, işçi sağlığı ve güvenliği ihlallerinin yaygınlaşmasına zemin hazırlıyor.

Çözüm: Denetim süreçlerinin yerele yayılması
İş kazalarını önlemek ve iş sağlığı ve güvenliğini daha etkin hale getirmek için yerel yönetimlerin denetim süreçlerine dahil edilmesi gerektiği vurgulanıyor. Belediyeler ve il özel idarelerine yetki verilmesi, zabıta ekiplerinin ruhsatlandırma aşamasında İSG standartlarını kontrol etmesi ve itfaiyenin yangın güvenliği denetimlerinde aktif rol alması öneriliyor.

1- YEREL YÖNETİMLERİN GÜÇLENDİRİLMESİ

Yerel yönetimlerin iş güvenliği alanında etkin rol oynaması için şu adımlar atılabilir:

Belediyeler ve İl Özel İdarelerine yetki verilmesi:
Yerel yönetimlere, kendi bölgelerindeki işyerlerini denetleme yetkisi tanınmalı. Bu yetki çerçevesinde belediyeler iş güvenliği uzmanları istihdam ederek denetim birimleri oluşturabilir.
Zabıtanın yetkilendirilmesi:
Ruhsat veren zabıta ekiplerine iş sağlığı ve güvenliği standartlarını kontrol etme yetkisi verilebilir. Bu ekipler, işyerlerinin açılış aşamasında güvenlik şartlarına uygun olup olmadığını denetleyebilir.
İtfaiyenin rolü:
Yangın güvenliği alanında uzman olan itfaiye birimleri, işyerlerinin genel güvenlik standartlarını değerlendirme ve raporlama yetkisiyle donatılabilir.

2- UZMAN İSTİHDAMININ YAYGINLAŞTIRILMASI

Yerel kadrolar:
Belediyeler, il özel idareleri ve diğer yerel birimlere iş güvenliği uzmanı ve isg teknikeri alımı zorunlu hale getirilmelidir. Bu uzmanlar, denetimlerde kilit rol oynayabilir.
Bakanlıkla işbirliği:
Yerel yönetimlere bağlı uzmanlar, Çalışma Bakanlığı ile doğrudan iletişimde olarak raporlarını merkezi sisteme aktarabilir. Böylece yerelde yapılan tespitler merkeze entegre edilebilir.

3- MERKEZİ KOORDİNASYON VE DENETİM PLATFORMU

Merkezi bir platform oluşturularak yerel birimlerin denetim sonuçları bakanlık tarafından izlenebilir. Bu platform, şeffaf bir şekilde çalışmalı ve şu unsurları içermelidir:

Denetim kayıt sistemi: Hangi işyerinin ne zaman denetlendiği kaydedilmeli.
Raporlama modülü: Yerel denetim birimleri, düzenledikleri raporları anlık olarak sisteme yükleyebilmeli.
Şikayet ve ihbar takibi: Vatandaşların yaptığı şikayetler sistem üzerinden yerel birimlere yönlendirilerek hızlı müdahale sağlanabilir.

Avantajlar:

Kapsayıcılık: Denetimler sadece bakanlık değil, yerel yönetimlerin de dahil olduğu geniş bir ağ tarafından yapılacağı için daha çok işyeri kontrol edilebilir.
Hız ve etkinlik: Yerel birimler, kendi bölgelerindeki işyerlerine daha hızlı ulaşabilir ve denetimleri daha sık gerçekleştirebilir.
Proaktif denetim: Şikayete dayalı denetimlerin yerine düzenli ve planlı kontroller yapılabilir.
İstihdam artışı: Yerel yönetimlerin iş güvenliği uzmanlarını ve iş güvenliği teknikerlerini istihdam etmesi, sektörde daha fazla iş imkanı yaratacaktır.
Merkezi yükün azalması: Çalışma Bakanlığı, bu sistemde koordinasyon ve politika belirleme görevine odaklanabilir, saha denetim yükünü paylaşmış olur.
İş kazalarının azaltılması: Denetimsizlik, iş kazalarının artışına sebep olmaktadır. Düzenli ve kapsamlı denetimler, iş kazalarını azaltmanın en önemli adımıdır.
Çalışan haklarının korunması: Denetimler, çalışanların temel haklarını korumak ve işyerindeki güvenlik açıklarını gidermek için kritik öneme sahiptir.
Kayıt dışı çalışmanın azaltılması: Yerel denetim birimleri, kayıt dışı çalışanları tespit etmekte daha etkin olabilir.
Sonuç ve öneriler
Merkezi yapıdan yerele yayılan denetim modeli, iş güvenliği konusunda Türkiye’de köklü bir dönüşüm yaratabilir. Ancak bu sistemin hayata geçmesi için şu adımlar şarttır:

Hukuki düzenlemelerle yetki ve sorumlulukların tanımlanması.
Yerel yönetimlere finansal ve teknik destek sağlanması.
Çalışma Bakanlığı’nın denetimleri izleyebileceği merkezi bir platformun kurulması.
Toplumda iş güvenliği bilincinin artırılması için farkındalık kampanyaları düzenlenmesi.
Bu sistem, hem iş kazalarını azaltmak hem de işçi sağlığını korumak adına sürdürülebilir bir çözüm sunabilir. Aksi takdirde, denetimsizlik nedeniyle yaşanan ihlaller ve kazalar artmaya devam edecektir.

Bu çözüm hayata geçirilirse, denetim süreçleri daha etkin ve yaygın hale gelir. Bakanlık, merkeze gelen geri bildirimleri değerlendirerek denetim süreçlerini yönlendirebilir ve genel çerçeveyi çizmeye odaklanabilir. Böylece iş sağlığı ve güvenliğinde “denetimsizlik” sorunu yerini “sürekli kontrol” ve “etkin denetim” anlayışına bırakabilir.

Sizce bu model uygulanabilir mi? Görüşlerinizi paylaşabilirsiniz!

(29 Ocak 2025)

M. Fatih TÜTEN | Yazar

İSG Haber İmtiyaz Sahibi & TİGEP Derneği Başkanı

İSG Haber Instagram sayfamıza ulaşmak için tıklayabilirsiniz.