Kuş Konacak Dal Değil, Kuş Konacak Dam Kalmadı!

Şah Şeyhmus EKTİRİCİ Yazdı: Kuş Konacak Dal Değil, Kuş Konacak Dam Kalmadı! 

Her yaz yeniden alevlenen orman yangınları, Türkiye’nin ciğerlerini yakmaya devam ediyor.

İstatistikler, yapılan müdahaleler ve ihmaller, bu felaketin artık mevsimsel bir kader değil, sistematik bir sorun olduğunu gözler önüne seriyor. 

Yangınları neden söndürmekte zorlanıyoruz?

Türkiye’de orman yangınlarıyla mücadelede ciddi çabalar sarf edilse de, bazı yangınlar büyüyerek kontrol dışına çıkmaktadır. Bu nedenle “Neden söndürülmüyor?” yerine “Neden söndürmekte zorlanıyoruz?” demek daha doğru bir yaklaşımdır. 

Geçmiş yıllara ait istatistikler

2021
    •    Toplam yangın sayısı: 2.793
    •    Yanan alan: 178.000 hektar (son 10 yılın en yüksek seviyesi)
    •    Söndürme başarısı: %85–90 (Ancak büyük yangınlar kontrol dışı kaldı)
    •    Kritik bölgeler: Antalya, Muğla, Adana, Mersin

2022
    •    Toplam yangın sayısı: 2.716
    •    Yanan alan: 12.000 hektar (2021’e göre düşüş, daha etkin müdahale)
    •    Söndürme başarısı: %90 (Erken müdahale ekiplerinin artması)

2023
    •    Toplam yangın sayısı: 2.166
    •    Yanan alan: 10.000 hektar
    •    Söndürme başarısı: %92 (Teknoloji ve hava araçlarının kullanımıyla artış)

2024 (Ocak – Haziran)
    •    Toplam yangın sayısı: 1.200
    •    Yanan alan: 6.500 hektar

Yıllar Değişiyor, tehlike azalmıyor

2021 yılında 178 bin hektar ormanın küle döndüğü acı tablo, Türkiye’de yangınlarla mücadelede yaşanan en dramatik dönemlerden biri olarak kayıtlara geçti. 2022 ve 2023’te alınan önlemlerle yanan alanlar düşse de, bu sevindirici tablo sürdürülebilir görünmüyor. 2024’ün sadece ilk altı ayında bile 1.200 yangın yaşandı, 6.500 hektar orman yok oldu.

Neden söndürülmüyor değil, neden söndürmekte zorlanıyoruz?

Uzmanlara göre asıl soru bu. Yangınların kontrolden çıkmasının birçok nedeni var: reçineli kızılçam ormanları, kuruyan bitki örtüsü, sert rüzgârlar, su kaynaklarına erişim zorluğu ve yerleşim yerlerine yakınlık gibi coğrafi faktörler müdahaleyi zorlaştırıyor.

1. Coğrafi ve iklimsel faktörler

• Bitki Örtüsü
    •    Özellikle reçineli ağaçlardan oluşan kızılçam ormanları, yangının hızla yayılmasına neden olur.
    •    Bu tür ağaçlar yanarken çok yüksek ısı yayar ve yangını büyütür.

• Su Kaynaklarına Erişim
    •    Yangın bölgelerine yakın yeterli su kaynağının olmaması ya da su taşımanın zor olması, müdahaleyi olumsuz etkiler.

• Rüzgâr Etkisi
    •    Şiddetli rüzgârlar yangının yönünü ve hızını aniden değiştirebilir.
    •    Tek bir kıvılcım kilometrelerce uzağa taşınarak yeni yangın alanları oluşturabilir.

• Yerleşim Yerlerine Yakınlık
    •    Yangınların yerleşim yerlerine sıçrama riski, önceliklerin değişmesine neden olur.

2. Hava aracı eksikliği

    •    Havadan müdahale kapasitesi sınırlıdır.
    •    THK envanterindeki uçaklar uzun süre bakımsız bırakılmış ve kullanılamamıştır.
    •    Kiralama ve tedarik süreçleri bürokratik engellere takılarak müdahaleyi geciktirmiştir.

3. İklim krizi ve meteorolojik şartlar

    •    Artan sıcaklık, düşük nem ve uzun kuraklık dönemleri yangın riskini artırır.
    •    Kuraklık, bitki örtüsünü kuru ve yanıcı hale getirir.

4. Koordinasyon eksikliği

    •    AFAD, Orman Genel Müdürlüğü, belediyeler ve itfaiye arasında görev paylaşımı net değildir.
    •    Bazı bölgelerde müdahale eden kurumlar arasında iletişim kurulamamaktadır.

5. Ekipman ve insan gücü yetersizliği

    •    Yangın işçilerinin çoğu geçici, düşük ücretli ve yeterli eğitimden yoksundur.
    •    Kara araçlarının çoğu eski ve teknolojik olarak yetersizdir.

6. Erken uyarı sistemlerinin zayıflığı

    •    Gözetleme kuleleri, drone’lar ve termal kameralar yeterli düzeyde yaygın değildir.
    •    Yangınlar erken fark edilemediği için büyümeden müdahale edilememektedir.

7. Kasıtlı yangınlar ve ihmaller

    •    Yangınların büyük kısmı insan kaynaklıdır:
    •    Anız yakma
    •    Piknik ateşi
    •    Sönmemiş sigara izmariti
    •    Kasıtlı kundaklama olayları

 8. Kamu güvenini sarsan uygulamalar

    •    Bazı yanan alanların turizm ya da yapılaşmaya açılması, kamuoyunda yangına bilinçli müdahale edilmediği şüphesine neden olmaktadır.
    •    “Yanan alanlar imara açılamaz” ilkesi uygulamada zaman zaman ihlal edilmektedir.

9. Hukuki ve idari açmazlar

    •    Orman Kanunu yanan alanların yeniden ağaçlandırılmasını zorunlu kılsa da, bazı uygulamalarda istisnalar yaratılabilmektedir.
    •    Yerel yönetimlerin yetki ve sorumlulukları net çizilmediği için kaotik müdahaleler yaşanmaktadır.

10. Örnek vaka: 2021 Manavgat ve 2024 Muğla yangınları

Bu büyük yangınlarda:
    •    Hava desteği geç sağlandı.
    •    Bazı bölgelere 2 gün boyunca müdahale edilemedi.
    •    Halk kendi imkânlarıyla müdahale etmeye çalıştı.
    •    Hayvanlar, çiftlikler ve köyler tahliye edilemeden kül oldu.

11. Çözüm önerileri

Kısa Vadeli
    •    THK uçakları ve helikopterleri tam kapasiteyle devreye sokulmalı.
    •    Yangın sezonu başlamadan bölgesel tatbikatlar yapılmalı.
    •    Yangına yakın bölgelerde müdahale üsleri kurulmalı.

Orta Vadeli
    •    Daimi kadrolu “yangın söndürme ordusu” kurulmalı.
    •    Gönüllü köylüler eğitilmeli, KKD (kişisel koruyucu donanım) desteği sağlanmalı.
    •    İhbar ve gözetim sistemleri (uydu, drone, yapay zekâ) modernize edilmeli.

Uzun Vadeli
    •    Yangına dayanıklı orman planlaması yapılmalı.
    •    Yanan alanların yapılaşmaya açılması kesin biçimde yasaklanmalı.
    •    Orman yangınları Meclis düzeyinde bağımsız denetime tabi tutulmalı.

12. Sonuç

Orman yangınlarıyla mücadele sadece yangın çıktığında değil, yangın çıkmadan önce başlatılmalıdır. İklim krizi çağında yangınları kader gibi görmek yerine; bilimsel, teknolojik ve toplumsal stratejiler geliştirilmeli, güçlü bir siyasi iradeyle uygulanmalıdır.

Şah Şeyhmus Ektirici | Yazar
İş Sağlığı ve Güvenliği Dernekleri Federasyonu Genel Başkan Vekili
A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı