HABAŞ Demir-Çelik Fabrikası'nda patlama sonrası yangın!
05:40Fikret A. için adalet buluşmalarının ilki İzmir’de gerçekleşti
12:06Afşin-Elbistan Termik Santralinde Patlama Sonrası Yangın
09:38Ankara'da maden ocağında göçük: 1 işçi hayatını kaybetti 20 işçi yaralandı
12:362025 SGK verileri açıklandı: İş kazalarında artış devam ediyor
04:58Bakan Işıkhan müjdeyi verdi: İsg harcamalarında kamu modeli geliyor!
11:44Tuzla’da çakmak fabrikası alevlere teslim oldu
ŞAH ŞEYHMUS EKTİRİCİ
Biyolog • A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı İş
Sağlığı ve Güvenliği Dernekleri Federasyonu ( İSAF) Genel Başkan Vekili
HABAŞ’ın Aliağa tesislerinde yaşanan ölümcül patlamanın ardından, kaybettiğimiz çalışanların acısıyla birlikte bir soru daha karşımızda duruyor: Hayatta kalan işçiler aynı işyerinde çalışmaya devam etmek zorunda mı? Bir çalışan, “Arkadaşlarımın öldüğü yerde ben de hayatımı kaybetmek istemiyorum” diyerek iş sözleşmesini haklı nedenle sona erdirebilir mi?
Cevabı baştan söyleyelim: Ölümlü iş kazası, işyerindeki bütün çalışanlara kendiliğinden ve koşulsuz bir haklı fesih hakkı vermez. Ancak çalışanın sağlığını veya yaşamını tehdit eden koşullar sürüyorsa ve gerekli önlemler alınmıyorsa haklı fesih gündeme gelebilir.
HABAŞ hakkında somut sorumluluk değerlendirmesi, soruşturmanın ve teknik incelemelerin bulgularına dayanmalıdır. Burada tartıştığımız, belirli kişilerin kusurunu peşinen ilan etmek değil; böyle bir olaydan sonra çalışanların hangi haklara sahip olduğunu açıklamaktır.
İşverenin borcu ücret ödemekle bitmez
İş sözleşmesi, işçinin hayatını tehlikeye atmayı kabul ettiği bir belge değildir.
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesi, işverene çalışanı koruma yükümlülüğü getirir. İşveren, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak için gerekli önlemleri almak, araç ve gereçleri eksiksiz bulundurmak zorundadır. Çalışanın da alınan önlemlere uyma yükümlülüğü vardır. İşçinin korunması, iş ilişkisinin doğrudan bir parçasıdır.
Bu nedenle ölümcül bir kazanın ardından sorulması gereken soru, yalnızca üretimin ne zaman başlayacağı değildir. İşçinin hangi koşullarda yeniden çalıştırılacağıdır.
Kazaya yol açan tehlike giderilmiş midir? Aynı ekipmanla, aynı yöntemle veya aynı alanda çalışacak kişiler hala risk altında mıdır? Yapılan değişiklikler çalışanlara açıklanmış mıdır?
Bu soruların cevabı, haklı fesih tartışmasının da yönünü belirler.
Önce çalışmaktan kaçınma hakkını hatırlayalım
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 13. maddesi, ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışana bir başvuru yolu tanır.
Çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna; kurul bulunmayan işyerinde işverene başvurarak tehlikenin tespit edilmesini ve önlem alınmasını isteyebilir. Kurul acilen toplanmalı, işveren ise derhâl karar vermelidir. Durum tutanakla belirlenmeli ve karar çalışana yazılı bildirilmelidir.
Talep doğrultusunda karar verilirse çalışan, gerekli önlemler alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemde ücreti ve diğer hakları korunur. Çalışmaktan kaçınma, iş sözleşmesini sona erdirmez.
Tehlikenin ciddi, yakın ve önlenemez olduğu durumda ise aynı maddenin üçüncü fıkrası uygulanır: Çalışan, başvuru ve karar sürecini beklemeden tehlikeli bölgeden ayrılarak belirlenen güvenli yere gidebilir. Bu davranışı nedeniyle hakları kısıtlanamaz. İşçinin güvenli yere çıkması, önceden alınacak bir izne bağlanamaz.
Önlem istenmesine rağmen alınmıyorsa
6331 sayılı Kanun’un 13/4. maddesi, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirler alınmayan, iş sözleşmesiyle çalışan kişilerin tabi oldukları kanun hükümlerine göre sözleşmelerini feshedebileceğini düzenler.
4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki çalışanlar açısından 24/I-a maddesi de ayrıca önemlidir. İşin yapılması, işin niteliğinden kaynaklanan bir nedenle işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli hale gelmişse işçi, bildirim süresini beklemeden sözleşmesini feshedebilir. Çalışma şartlarının uygulanmaması bakımından 24/II-f hükmü de olayın özelliklerine göre değerlendirmeye girebilir.
Bu düzenlemeler birlikte okunduğunda şu ayrım ortaya çıkar:
“İşyerinde ölüm oldu” ifadesiyle “Beni de tehdit eden tehlike sürüyor ve giderilmiyor” ifadesi aynı hukuki ağırlığa sahip değildir.
Kazanın başka bir bölümde gerçekleşmesi, çalışanın mutlaka güvende olduğunu göstermez. Ortak enerji sistemi, aynı tip ekipman veya ortak çalışma yöntemi başka bölümlerdeki çalışanları da etkileyebilir. Buna karşılık başka bir tesisteki olayın, aynı şirketin bütün çalışanları için otomatik fesih hakkı doğurduğu da söylenemez. Tehlikenin ilgili çalışana etkisi araştırılmalıdır.
Yargıtay: Kazadan sonra önlem alınmaması haklı fesih nedeni olabilir
Konuya yakın bir karar, Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin 29.09.2014 tarihli, E.2014/25415, K.2014/26000 sayılı kararıdır.
Dosyada, elektrik çarpması sonucu iş kazası geçiren bir kaynakçının iş sözleşmesinin sona ermesi tartışılmaktadır. Bilirkişi ve iş müfettişi incelemelerinde işverenin güvenlik önlemlerini almadığı, elektrik ve topraklama tesisatlarında eksiklikler bulunduğu belirlenmiştir.
Yargıtay, kazaya rağmen gerekli tedbirlerin alınmaması üzerine işçi tarafından yapılan feshi haklı bulmuş; kıdem tazminatı talebinin reddedilmesini bozma nedeni saymıştır.
Bu kararın bugünkü tartışmaya katkısı açıktır: İşçinin kazadan sonra bir süre çalışmış olması, önlem alınmayan tehlikeye sonsuza kadar katlanmayı kabul ettiği anlamına gelmez.
Ancak kararın sınırını da doğru koyalım. Dosya, kazayı bizzat geçiren işçi hakkındadır; başka bir çalışanın ölümüne tanık olan herkes için verilmiş genel bir karar değildir. Ayrıca olay tarihinde yürürlükte bulunan 4857 sayılı Kanun’un eski 83. maddesi uygulanmıştır. Bugünkü değerlendirmede 6331 sayılı Kanun’un 13. maddesi esas alınmalıdır.
Sağlık gerekçesi somut olarak araştırılmalı
İkinci örnek, Yargıtay 22. Hukuk Dairesinin 04.02.2020 tarihli, E.2017/26550, K.2020/1500 sayılı kararıdır.
İşçi, ağır çalışma koşulları ve kimyasal maruziyet nedeniyle sağlık sorunları yaşadığını ileri sürerek sözleşmesini feshetmiştir. Yargıtay, sağlık nedeniyle haklı fesih konusunda yapılan araştırmayı yeterli bulmamıştır. İşin, rahatsızlığın ve işyeri koşullarının birlikte incelenmesini; gerektiğinde doktor ve iş güvenliği uzmanlarının katılacağı bilirkişi incelemesi yapılmasını istemiştir.
Bu karar, sağlık gerekçesinin tek başına dilekçeye yazılmasının yeterli olmadığını gösterir. İddia, yapılan işle ve çalışanın durumuyla ilişkilendirilmelidir.
Ölümlü bir kazadan sonra ortaya çıkan ruhsal etkiler de ciddiyetle ele alınmalıdır. Arkadaşının ölümüne tanık olan bir çalışanın ruh sağlığı, işe devamının sağlık açısından taşıdığı risk ve uygun işe yerleştirme imkânı tıbben değerlendirilmelidir. Buradaki değerlendirme, anılan kararın doğrudan travma sonrası bozukluk hakkında olduğu anlamına gelmez; sağlık gerekçesinin somutlaştırılması ilkesinin bu tartışmaya uygulanmasıdır.
Risk değerlendirmesinin yenilenme tarihi beklenemez
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin 12/2-ç maddesi, iş kazasını risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini gerektiren hâller arasında sayar. Yenilemenin kapsamı, ortaya çıkabilecek yeni risklerin işyerinin hangi bölümünü etkilediğine göre belirlenir.
Bu yüzden ölümcül bir olaydan sonra “Risk analizimizin süresi dolmadı” savunması yeterli değildir.
İşveren, olayın gösterdiği tehlikeleri yeniden incelemeli ve gereken önlemleri uygulamalıdır. Risk değerlendirmesinin kâğıt üzerinde yenilenmesi de tek başına güvenli çalışma koşulu yaratmaz. Alınan kararların sahada karşılığı bulunmalıdır.
Çalışanın önlem talebi değerlendirilirken bakım kayıtları, teknik kontroller, çalışma yöntemleri, kurul kararları ve olay sonrası düzenlemeler bu nedenle önem kazanır.
İşi durdurma kararıyla çalışmaktan kaçınmayı karıştırmayalım
Yetkili makamların 6331 sayılı Kanun’un 25. maddesine göre işi durdurması, çalışanın 13. maddeye dayanarak çalışmaktan kaçınmasından farklıdır. Kanun’un 13/5. maddesi de bu ayrımı açıkça yapar.
İşin durdurulması halinde işveren, bu nedenle işsiz kalan çalışanların ücretlerini ödemek veya ücretlerinde düşüş olmadan mesleklerine ya da durumlarına uygun başka bir iş vermekle yükümlüdür. Durdurma kararı, işçiyi kendiliğinden ücretsiz izne çıkarma yetkisi vermez.
Haklı fesihte kıdem tazminatı ne olur?
4857 sayılı Kanun’un 24. maddesine dayanan feshin haklı olduğunun kabul edilmesi ve kıdem koşulunun sağlanması hâlinde, işçi 1475 sayılı Kanun’un yürürlükteki 14. maddesi uyarınca kıdem tazminatına hak kazanabilir. Kural olarak aynı işverene bağlı en az bir yıllık çalışma gerekir.
Fakat haklı fesih, her türlü tazminatın otomatik ödeneceği anlamına gelmez. İşçinin kendi yaptığı haklı fesih nedeniyle ihbar tazminatı talep etmesi kural olarak mümkün değildir. İş kazasına bağlı maddi ve manevi tazminatlar ise ayrıca değerlendirilir.
Çalışanın ayrılış bildiriminde somut tehlikeyi, önlem taleplerini ve karşılığında ne yapıldığını açıklaması ispat bakımından yararlıdır. Yazılı başvurular, kurul tutanakları, teknik raporlar ve sağlık belgeleri uyuşmazlığın aydınlatılmasını sağlar. Noter bildirimi her olayda geçerlilik şartı değildir; bildirimin içeriğinin ve ulaştığının ispatında kullanılabilecek yollardan biridir.
Bütün bunlar, önlenemez tehlikenin içindeki işçinin önce belge toplaması gerektiği şeklinde anlaşılmamalıdır. İlk iş güvenli yere çıkmaktır.
Peki, çalışanlar haklı fesih yapabilmeli mi?
Bana göre, ölümcül kazanın açığa çıkardığı tehlike giderilmemişse çalışan, kıdemini kaybetme korkusuyla aynı koşullara dönmeye zorlanmamalıdır. Mevzuatımızda bunun hukuki dayanakları zaten vardır.
Asıl sorun, hakkın uygulamada kullanılabilmesidir. İşçi tehlikeyi bildirirken işini kaybetmekten korkuyorsa; alınan önlemleri öğrenemiyorsa; kurul başvurusu sonuçsuz kalıyorsa, kanundaki hakkın sahadaki karşılığı zayıflar.
Ölümcül kazalardan sonra çalışanlara alınan önlemlerin yazılı açıklanması, çalışan temsilcilerinin inceleme süreçlerine katılması ve ruhsal etkilenmenin sağlık gözetiminde değerlendirilmesi gerektiğini savunuyorum. Bunlar, otomatik ve sınırsız bir fesih hakkı önerisi değildir. Çalışanın güvenliğe ilişkin itirazının ciddiye alınması talebidir.
İşçi, haklılığını göstermek için ikinci kazanın mağduru olmayı beklememelidir.
HABAŞ’ın ardından tartışmamız gereken mesele budur: Hayatta kalanların hangi koşullarda çalışacağı ve güvenli çalışma talebinin nasıl karşılanacağı. Cenazelerin kaldırılması, tehlikenin kaldırıldığı anlamına gelmez.
BİR CEVAP YAZ
E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir