Küresel ölçekte artan su stresi, iklim değişikliğinin hidrolojik döngü üzerindeki etkileri ve çok katmanlı tedarik zincirlerinin yaygınlaşması, su kullanımının yalnızca çekim hacimleri üzerinden değil, çevresel etki ve yerel su kıtlığı bağlamında da değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Bu çalışma, su ayak izi değerlendirmesini ISO 14046:2014 standardının yaşam döngüsü değerlendirmesi temelli metodolojisi çerçevesinde ele almaktadır. Metodoloji, pamuklu bir tişörtün üretim süreci için geliştirilen kapsamlı bir vaka analizi ile somutlaştırılmıştır. Çalışmanın temel katkısı, bu nicel göstergelerin Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları TSRS 2 Su ve Deniz Kaynaklarının Kullanımı ve Yönetimi başlığı altındaki etki beyanı gereklilikleriyle nasıl entegre edileceğini ve bu entegrasyonun Bağımsız Denetim süreçlerinde güvenceye esas teşkil edecek ölçülebilir ve doğrulanabilir bir raporlama yapısına nasıl dönüştürüleceğini sistematik olarak göstermesidir.

1- Giriş

Sanayi, tarım ve kentleşmenin tetiklediği hızlı değişim, küresel tatlı su kaynakları üzerinde ciddi bir baskı oluşturmaktadır. Geleneksel kurumsal su yönetimi yaklaşımları, çoğunlukla belirli noktalardan çekilen suyun hacmine odaklanmakta, ancak bu kullanımın gerçekleştiği havzanın hidrolojik hassasiyetini ve ekosistem taşıma kapasitesini yeterince dikkate almamaktadır. Bu kritik eksiklik, sürdürülebilirlik performansının etki temelli göstergelerle ölçülmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Su ayak izi kavramı, bir ürünün veya organizasyonun doğrudan ve dolaylı tatlı su kullanımını yaşam döngüsü perspektifiyle ele alan bütüncül bir araçtır.

Türkiye’de yayınlanan TSRS 2 standardı, işletmelerden su kaynaklarına ilişkin etkilerini, bağımlılıklarını ve risklerini, özellikle havza ölçeğinde açıklamalarını talep etmektedir. Standardın bu bağlamsal ve etki odaklı yaklaşımı, ISO 14046 standardının öngördüğü metodoloji ile tam bir uyum içindedir. Bu çalışmanın amacı, ISO 14046 metodolojisini açıklamak, uygulamalı bir vaka analizi ile göstermek ve elde edilen çıktıların TSRS 2 gereklilikleri ve Bağımsız Denetim beklentileri ışığında nasıl raporlanacağını ortaya koymaktır.

2- Su ayak izi kavramı ve ISO 14046

ISO 14046 standardına göre su ayak izi, bir ürün sisteminin veya organizasyonun tüm tedarik zinciri boyunca neden olduğu potansiyel çevresel etkilerin değerlendirilmesidir. Bu değerlendirme üç temel hacimsel bileşene ayrılır:

 Yeşil Su Ayak İzi: Toprakta depolanan ve bitkiler tarafından tüketilen yağmur suyu.

 Mavi Su Ayak İzi: Yerüstü ve yeraltı kaynaklarından çekilen ve geri kazanılmayan tatlı su.

 Gri Su Ayak İzi: Deşarj edilen kirleticilerin seyreltilmesi için teorik olarak gerekli olan su hacmi.

ISO 14046, bu hacimsel bileşenlerin ötesinde bir etki değerlendirmesi yapılmasını şart koşar. En önemli etki kategorisi su kıtlığıdır. Su Kıtlığı Ayak İzi, su tüketiminin, tüketimin gerçekleştiği havzanın Su Stresi İndeksi ile çarpılmasıyla hesaplanır. Bu yaklaşım, aynı miktardaki su tüketiminin su stresi yüksek havzalarda çok daha büyük bir çevresel etkiye yol açtığını bilimsel olarak ortaya koyar ve TSRS 2'nin havza bazlı risk vurgusuyla doğrudan örtüşür.

3- Uygulamalı vaka analizi: Pamuklı tişört üretimi

3.1. Amaç, Kapsam ve Varsayımlar

Fonksiyonel birim 1 adet pamuklu tişörttür. Sistem sınırları pamuk tarımı ile imalat aşamalarını kapsar. Pamuk üretiminin yüksek su stresli (SSİ=0.85), imalatın ise düşük stresli (SSİ=0.20) bir bölgede gerçekleştiği varsayılmıştır.

3.2. Hacimsel Su Ayak İzi Hesaplaması

 Pamuk Tarımı (0.5 kg pamuk/tişört):

o Yeşil Su: 5,500 L/kg X 0.5 kg = 2,750 L (2.75 m³)

o Mavi Su: 4,100 L/kg X 0.5 kg = 2,050 L (2.05 m³) o Gri Su: 1,800 L/kg X 0.5 kg = 900 L (0.90 m³)  İmalat Aşaması: o Mavi Su: 50 L (0.05 m³) o

Gri Su: 30 L (0.03 m³)  Toplam Hacimsel Su Ayak İzi (Birim Ürün):

o Yeşil: 2.75 m³

o Mavi: 2.10 m³

o Gri: 0.93 m³

o GENEL TOPLAM: 5.78 m³/tişört

3.3. Etki Temelli Değerlendirme:

Su Kıtlığı Ayak İzi Hesaplaması

Su Kıtlığı Ayak İzi = Toplam [Su Tüketimi (m³) i X SSI i ]  Pamuk Tarımından (Mavi Su): 2.05 m³ X 0.85 = 1.74 m³-su eşd.  İmalattan (Mavi Su): 0.05 m³ X 0.20 = 0.01 m³-su eşd.  Toplam Su Kıtlığı Ayak İzi (Mavi Su için): 1.75 m³-su eşdeğeri/tişört

Yorum: Hacimsel mavi su tüketimi 2.10 m³ iken, su kıtlığı ayak izi 1.75 m³-su eşdeğeridir. Bu fark, tüketimin büyük kısmının yüksek stresli bir havzada gerçekleştiğini ve çevresel etkinin mutlak tüketimden daha yüksek olduğunu gösterir.

4. TSRS 2 ile entegrasyon ve bağımsız denetim perspektifi 

ISO 14046 çıktıları, TSRS 2'nin açıklama gerekliliklerini kanıta dayalı şekilde karşılar. Aşağıdaki tablo bu

5. Sonuç

Bu çalışma, ISO 14046 standardına uygun bir su ayak izi değerlendirmesinin, TSRS 2 kapsamında raporlanabilir ve denetlenebilir bir yapı sunduğunu göstermiştir. Su kıtlığı ayak izi gibi etki temelli göstergeler, işletmelerin su risklerini havza ölçeğinde anlamasını ve bunları stratejik bir perspektifle raporlamasını sağlar. Bağımsız Denetim perspektifinden bakıldığında, bu metodoloji her bir gösterge için standart bir hesaplama yöntemi ve doğrulanabilir veri kaynağı sunduğundan, denetlenebilirliği ve güvenilirliği artırmaktadır. Sonuç olarak, ISO 14046 ve TSRS 2 uyumlu su ayak izi raporlaması, kurumlara sadece bir uyum aracı değil, aynı zamanda su risklerini proaktif yönetmek, paydaş güvenini tesis etmek ve iş sürekliliğini güvence altına almak için güçlü bir stratejik çerçeve sunmaktadır.