Türkiye’de sürdürülebilirlik teşvikleri ve KGK–TSRS raporlama zorunluluğu: Kurumsal yapı, yararlanma düzeyi ve politika uyumsuzluğu

1. Giriş Sürdürülebilirlik, iklim değişikliğiyle mücadele, kaynak verimliliği ve uzun vadeli ekonomik istikrar hedefleri doğrultusunda kamu politikalarının merkezinde yer almaktadır. Avrupa Birliği bu alanı bağlayıcı raporlama yükümlülükleri ve güçlü teşvik mekanizmalarıyla desteklerken, Türkiye’de sürdürülebilirlik politikaları daha çok dolaylı, parçalı ve proje bazlı teşvikler üzerinden şekillenmektedir. Bu çalışma, Türkiye’de sürdürülebilirlik ile ilişkili teşvikleri kurumsal yapıları ve yararlanma düzeyleriyle incelemekte; ayrıca KGK tarafından yürürlüğe konulan Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları ile mevcut teşvik sistemi arasındaki ilişkiyi analiz etmektedir.

2. Türkiye’de Sürdürülebilirlik Teşviklerinin Genel Çerçevesi

Türkiye’de sürdürülebilirliğe özgülenmiş tekil ve bütüncül bir teşvik sistemi bulunmamaktadır. Sürdürülebilirlik hedefleri; yatırım teşvik sistemi, KOSGEB destekleri, Ar-Ge ve inovasyon teşvikleri, enerji verimliliği programları, çevre yatırımları ve uluslararası fonlar aracılığıyla dolaylı biçimde desteklenmektedir. Bu yapı, sürdürülebilirlik teşviklerinin görünürlüğünü azaltmakta ve firmalar açısından sistemin parçalı algılanmasına yol açmaktadır.

3. Genel Kamu Teşviklerinden Yararlanma Düzeyi

Türkiye’de kamu teşviklerinden yararlanan firma oranı oldukça düşüktür. TÜİK, TEPAV ve ilgili akademik çalışmalar, Türkiye’de faaliyet gösteren işletmelerin yalnızca yaklaşık yüzde 3 ila 4’ünün herhangi bir kamu teşvikinden fiilen yararlanabildiğini göstermektedir. Bu oran; yatırım teşvikleri, KOSGEB destekleri, Ar-Ge teşvikleri ve diğer tüm kamu desteklerini kapsamaktadır.

Bu teşviklerden yararlanan firmalar içinde sürdürülebilirlik, çevre, enerji verimliliği veya yeşil dönüşüm temalı yatırımlara yönelenlerin oranı yaklaşık yüzde 20 ila 25 civarındadır. Buna göre, sürdürülebilirlik odaklı teşviklerden yararlanan firmaların toplam firma sayısına oranı yüzde 1’in altında kalmaktadır.

4. Yatırım Teşvik Sistemi ve Sürdürülebilirlik

Yatırım Teşvik Sistemi kapsamında yenilenebilir enerji, çevre koruma, atık geri kazanımı ve enerji verimliliği yatırımları desteklenmektedir. Ancak bu yatırımlar sürdürülebilirlik başlığı altında ayrı bir politika alanı olarak izlenmemektedir. Bu durum, sürdürülebilirlik yatırımlarının teşvik sistemi içinde ikincil bir konumda kaldığını göstermektedir.

5. KOSGEB Destekleri ve KOBİ’lerin Durumu

KOSGEB tarafından yürütülen Yeşil Sanayi Destek Programı gibi uygulamalar, KOBİ’lerin yeşil dönüşümünü hedeflemektedir. Buna karşın Türkiye’de KOBİ’lerin yalnızca yaklaşık yüzde 5’i KOSGEB desteklerinden herhangi birine erişebilmektedir. Bu grubun içinde sürdürülebilirlik ve çevre temalı desteklerden yararlananların oranı ise yaklaşık yüzde 1 ila 2 seviyesindedir. Bu durum, KOBİ’lerin sürdürülebilirlik yatırımlarında finansman ve kurumsal kapasite sorunları yaşadığını göstermektedir.

6. Ar-Ge ve İnovasyon Teşvikleri

Türkiye’de firmaların yüzde 2’sinden azı TÜBİTAK ve benzeri Ar-Ge teşviklerinden yararlanmaktadır. Bu firmalar içinde sürdürülebilirlik, temiz teknoloji veya çevresel inovasyon temalı projeler yürütenlerin oranı yaklaşık yüzde 20 civarındadır. Buna göre sürdürülebilirlik odaklı Ar-Ge teşviklerinden yararlanan firmaların toplam firma sayısına oranı yaklaşık yüzde 0,4 düzeyinde kalmaktadır.

7. Yeşil Finansman ve Uluslararası Fonlar

Yeşil krediler, sürdürülebilir tahviller ve iklim temalı finansman araçlarını kullanan firmaların oranı yaklaşık yüzde 10 seviyesindedir ve bu kullanım büyük ölçüde büyük ölçekli, ihracat odaklı firmalarda yoğunlaşmaktadır. Avrupa Birliği IPA fonları ve benzeri uluslararası kaynaklardan yararlanan firmaların oranı ise yaklaşık yüzde 1 düzeyindedir.

8. KGK–TSRS Raporlama Zorunluluğu

KGK tarafından yayımlanan Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları, IFRS S1 ve IFRS S2 ile uyumlu olarak hazırlanmış ve belirli büyüklükteki işletmeler için sürdürülebilirlik raporlamasını zorunlu hâle getirmiştir. TSRS; iklimle ilgili risk ve fırsatların açıklanması, sera gazı emisyonlarının ölçülmesi, yönetişim yapılarının ve stratejik etki analizlerinin raporlanmasını öngörmektedir.

9. TSRS ile Teşvik Mekanizmaları Arasındaki Yapısal Kopukluk

TSRS kapsamında getirilen raporlama yükümlülüğü ile mevcut teşvik sistemi arasında doğrudan ve sistematik bir bağ bulunmamaktadır. TSRS’ye uyum sağlayan firmalar için özel bir teşvik, vergi indirimi veya finansal avantaj mekanizması tanımlanmamıştır. Bu durum, raporlamanın firmalar tarafından çoğunlukla bir uyum maliyeti olarak algılanmasına yol açmaktadır.

Özellikle KOBİ’ler açısından TSRS raporlaması; danışmanlık, veri altyapısı ve insan kaynağı maliyetleri doğurmakta, ancak bu maliyetleri telafi edecek bir destek mekanizması bulunmamaktadır. Avrupa Birliği uygulamalarında ise sürdürülebilirlik raporlaması, teşvik ve finansmana erişimde bir avantaj unsuru olarak kullanılmaktadır.

10. Değerlendirme ve Sonuç

Türkiye’de sürdürülebilirlik teşvikleri parçalı ve sınırlı erişime sahiptir. Firmaların yaklaşık yüzde 3 ila 4’ü genel kamu teşviklerinden yararlanırken, sürdürülebilirlik odaklı teşviklerden yararlananların oranı yüzde 1’in altında kalmaktadır. TSRS ile raporlama yükümlülüğü önemli ölçüde güçlendirilmiş olsa da, bu yükümlülüğün teşvik mekanizmalarıyla desteklenmemesi politika bütünlüğünü zayıflatmaktadır.

TSRS uyumunun yatırım teşvikleri, KOSGEB destekleri ve yeşil finansman araçlarına entegre edilmesi; sürdürülebilirlik raporlamasını bir maliyet unsuru olmaktan çıkararak teşvik edici bir politika aracına dönüştürebilecektir. Bu entegrasyonun sağlanamaması hâlinde, sürdürülebilirlik politikalarının düzenleyici boyutu güçlenirken ekonomik etkisinin sınırlı kalacağı değerlendirilmektedir.