HABAŞ PATLAMASI: BAKIMIN DA GÜVENLİĞİ OLMALI

ŞAH ŞEYHMUS EKTİRİCİ

Bir işçi sabah evinden çıkarken ailesine Akşama görüşürüz der. İş sağlığı ve güvenliğinin bütün hesabı, o sözün tutulabilmesi içindir.

Aliağa’daki HABAŞ tesisinde yaşanan patlamanın ardından yine kaybettiğimiz çalışanları, yaralıları ve kapıda haber bekleyen aileleri konuşuyoruz. Hayatını kaybeden emekçilere Allah’tan rahmet, yakınlarına sabır, yaralılara şifa diliyorum.

Acının henüz çok taze olduğu bir zamanda kimseyi peşinen suçlayamayız. Ancak teknik inceleme sürüyor diye iş güvenliği açısından sorulması gereken soruları da erteleyemeyiz.

Kamuoyuna yansıyan şirket açıklamasında olayın elektrik ark ocaklarından birinde planlı bakım sırasında meydana geldiği belirtiliyor. Valilik açıklamalarında ise kazan değişimi, tavan vincinin düşmesi, ark ocağı ve doğal gaz hattının zarar görmesiyle ilgili ilk bilgiler bulunuyor. Kesin oluş sırası ve patlama mekanizması, teknik incelemeyle ortaya çıkacak.

Şimdilik bildiklerimizle, bilmediğimiz ayrıntılar arasındaki çizgiyi korumalıyız. Aşağıda anlattığım önlemler, tesiste bunların alınmadığına ilişkin bir hüküm değildir. Benzer işlerde çalışanların nasıl korunması gerektiğini anlatıyorum.

Vinç düştü denildiğinde önce neyin düştüğünü anlamamız gerekir. Köprülü vincin taşıyıcı yapısı mı çöktü? Kaldırma mekanizması mı ayrıldı? Kanca veya askı tertibatı mı koptu? Yoksa kaldırılan parça mı bağlantısından kurtuldu?

Bunların hepsi gündelik dilde aynı cümleyle anlatılabilir. Oysa araştırılacak nedenler ve alınacak tedbirler farklıdır.

Örneğin yükün bağlantısından kurtulması söz konusuysa sapanlama şekline, kaldırma noktalarına ve ağırlık merkezine bakılır. Taşıyıcı yapı hasar gördüyse hesaplar, bağlantılar, yorulma ve geçmiş onarımlar incelenir. Fren veya mekanizma arızasında ise bakım kayıtlarıyla birlikte arızanın önceden belirti verip vermediği araştırılır.

Bu ayrım yapılmadan operatör hatası demek de bakımsızlık demek de erken olur.

Benim İSG açısından üzerinde durduğum soru şu: İlk arıza yaşandığında çalışanları koruyacak ne vardı? Bir parçanın düşmesi neden başka bir tesisata zarar verebildi? Çalışanlar bu olayın etki alanından uzaklaştırılmış mıydı?

İnceleme bu sorulara kadar uzanmalıdır.

Bakım işleri bazen üretime ara verilen sakin bir dönem gibi görülür. Sahada bunun tersiyle karşılaşabiliriz. Normal çalışmada kapalı duran bölümler açılır. Koruyucular sökülür. Borular ayrılır. Tonlarca ağırlıktaki parçalar askıya alınır. Birden fazla ekip aynı alanda çalışmaya başlar.

Daha önce sabit duran bir parçanın son cıvatasını söktüğünüzde artık başka bir işle karşı karşıyasınızdır.

Bu yüzden büyük bir söküm veya değişim işi, mevcut risk değerlendirmesindeki bakım sırasında dikkatli olunmalıdır cümlesiyle yürütülemez. İşin adımları önceden çıkarılmalı, her adımda ekipmanın ve çalışanların durumu değerlendirilmelidir.

Sökülecek parçanın ağırlığı biliniyor mu? İçinde malzeme kalmış olabilir mi? Bağlantıları ayrıldığında dönecek veya kayacak mı? Geçici destek gerekiyor mu? Yük nereye indirilecek? O zemin bu ağırlığı taşıyacak mı?

Bunlar iş başladıktan sonra cevap aranacak sorular değildir.

Özellikle yıllar içinde değişiklik yapılmış tesislerde çizimle saha birbirini tutmayabilir. Sonradan geçirilen bir boru, eklenen platform veya değiştirilen bağlantı, eski projede görünmeyebilir. Bakım planını hazırlayan kişinin sahayı görmesi gerekir.

Bir diğer mesele enerji izolasyonudur. Üretimi durdurduk denildiğinde ben işin nasıl durdurulduğunu sorarım.

Kumanda düğmesinden mi? Ana beslemeden mi? Yeniden çalıştırılması nasıl önlendi? Sistemde kalan basınç giderildi mi? Hareket edebilecek parçalar mekanik olarak tutuldu mu?

Elektrik kesilse de hidrolik basınç kalabilir. Bir haznede gaz bulunabilir. Sıcaklık saatlerce tehlike oluşturabilir. Askıdaki yük ise elektrik olmasa da düşebilir.

Kilitleme ve etiketleme işlemi bu nedenle bakımın başında yapılır. Enerji kaynakları belirlenir, uygun noktalardan ayrılır ve yanlışlıkla yeniden devreye alınmaları önlenir. Depolanmış enerji giderilir veya güvenli biçimde tutulur. Ardından izolasyonun gerçekten işe yaradığı kontrol edilir. Birden fazla ekip ve vardiya varsa uygulama bunları da kapsamalıdır. 

Etiketin asılmasıyla iş bitmez. Çalışanın güvenliği, etiketin arkasındaki fiziksel işleme bağlıdır.

Doğal gaz hattının zarar gördüğüne ilişkin ilk açıklamalar da dikkatle araştırılmalıdır. Eğer bu oluş şekli doğrulanırsa hattın kaldırma işiyle ilişkisi ortaya konulmalıdır.

Yükün geçeceği yerde hangi borular vardı? Bir düşme veya savrulma hâlinde hangi tesisatlar zarar görebilirdi? İlgili hat bölümü devreden çıkarılabilir miydi? Kullanılan izolasyon yöntemi işe uygun muydu?

Gaz hattında yalnızca vananın konumuna bakılarak karar verilmez. İşin niteliğine göre sızdırmazlık, içeride kalan gaz ve basınç değerlendirilir; gerekli boşaltma ve ölçüm işlemleri yetkin kişilerce planlanır. Gazın açığa çıkması durumunda çevredeki sıcak yüzeylerin ve diğer tutuşturucu kaynakların etkisi de hesaba katılır. 

Gaz dedektörünün bulunması değerlidir. Fakat dedektör, boruya çarpacak yükü durdurmaz. Alarmdan önce alınması gereken tedbirler vardır.

Kaldırma işlerinde de benzer bir yanılgı yaşanıyor. Tecrübeli operatörün her sorunu çözeceği düşünülüyor. Operatörün deneyimi gereklidir; ancak yükün ağırlığını, bağlantı noktasının dayanımını veya taşıyıcı yapının hesabını deneyimle tahmin edemeyiz.

Sapanın üzerinde yazan kapasiteye bakmak da yetmez. Bağlama biçimi ve sapan açısı, kollara gelen kuvveti değiştirir. Keskin kenar sapanı zedeleyebilir. Ağırlık merkezi yanlış değerlendirilmiş bir parça kaldırılırken dönebilir.

Bir de sıkışmış parçalar vardır. Bağlantısı tam ayrılmamış veya yerine yapışmış bir parçayı vinçle zorlayarak kurtarmaya çalıştığınızda, hesabınıza katmadığınız kuvvetler oluşabilir. Parça aniden serbest kaldığında hareketini kontrol etmek güçleşir.

Kaldırma planı bu ayrıntıları çözmelidir. Kullanılacak ekipman ve aksesuarlar, kaldırma noktaları, yükün yolu ve indirileceği yer önceden belirlenmelidir. İşin zorluğuna uygun gözetim sağlanmalıdır. 

Sahada kimin işaret vereceği de belli olmalıdır. Herkesin operatöre ayrı talimat verdiği bir yerde güvenli kaldırma yapılamaz. Haberleşme kesildiğinde veya yük beklenmedik şekilde hareket ettiğinde iş durmalıdır.

Vincin periyodik kontrolü vardı açıklaması ise incelemeyi sona erdirmez.

Kontrol raporu elbette aranır. Ancak raporun tarihi kadar kapsamı ve bulguları da okunmalıdır. Tespit edilen eksiklikler giderilmiş mi? Ekipman sonradan hasar görmüş mü? Onarım yapılmış mı? Kullanım şartları değişmiş mi?

Periyodik kontrol, günlük kontrolün veya bakımın yerine geçmez. İşveren, kullanılacak ekipmanın yapılacak işe uygun olmasını sağlamak zorundadır. 

Rapor dosyada dururken sahada arıza belirtileri göz ardı ediliyorsa kağıdın çalışanı korumasını bekleyemeyiz.

Çalışanların nerede durduğu da en az ekipmanın durumu kadar önemlidir. Askıdaki yükün altında insan bulunmamalıdır. Ancak tehlike alanı yalnızca yükün tam altından ibaret değildir.

Düşen parça devrilebilir, yuvarlanabilir veya başka bir ekipmana çarpabilir. Yakında gaz hattı ya da sıcak metal varsa sonuç, yükün düştüğü noktanın dışına taşabilir.

Bu nedenle her iş için gelişigüzel bir güvenlik mesafesi söylemek doğru olmaz. Alanın sınırı olası hareketlere ve çevredeki tehlikelere göre belirlenmelidir. Gerekirse yan taraftaki işler de durdurulmalıdır.

Plastik şeritle çevrilen bir alandan herkes geçebiliyorsa orada giriş kontrolü sağlanmamış demektir. İşe göre uygun bariyer kurulmalı, geçişler değiştirilmelidir. Bakımda görevi olmayan çalışanların çevrede bulunmasına izin verilmemelidir.

Ark ocağı bulunan bir tesiste sıcak metal ve soğutma sistemleri ayrıca değerlendirilir. Üretimin durmuş olması, ocağın veya çevresindeki malzemenin soğuduğunu göstermez.

Suyun sıvı metalle teması patlamaya ve sıcak metalin çevreye savrulmasına yol açabilir. Metal sektöründe bilinen bu tehlikenin, HABAŞ’taki olayın nedeni olduğunu söyleyecek doğrulanmış bilgiye sahip değiliz. 

Benzer işlerde kalıntı metalin, sıcaklığın ve soğutma devrelerinin durumu belirlenmelidir. Çalışanların sıcak metalden uzak tutulması, uygun siperler ve su girişini önleyen tedbirler değerlendirilmelidir. Koruyucu kıyafetler bu önlemleri tamamlar. 

Çalışana baret, gözlük ve ısıya dayanıklı kıyafet vermek gerekir. Fakat tonlarca yükün düşmesi veya büyük miktarda sıcak metalin boşalması karşısında bütün korumayı bu donanımlardan bekleyemeyiz.

Bakım sırasında ekiplerin birbirinden haberdar olması da şarttır. Bir ekip boru sökerken yakında kaynak yapılabilir. Bir bölümde enerji kesilmişken başka bir besleme açık kalabilir. Vardiya değiştiğinde geçici desteklerin veya tamamlanmamış bağlantıların durumu unutulabilir.

Çalışma izni sistemi bu karışıklığı önlemelidir. İşin sınırı, izolasyonlar ve sorumlular belli olmalı; aynı alandaki diğer çalışmalar değerlendirilmelidir. Vardiya devrinde devam eden tehlikeler açıkça aktarılmalıdır. 

Formun imzalanmış olmasıyla sahadaki şartların güvenli olması aynı şey değildir. İmza atan kişi, neyi doğruladığını bilmelidir.

Bu tür olaylardan sonra gözlerin hemen iş güvenliği uzmanına çevrilmesini de eksik buluyorum. Uzmanın tespitleri, bildirimleri ve görevlerini yerine getirip getirmediği incelenir. Ancak bakım bütçesine, ekipman seçimine ve işin başlatılmasına karar verenlerin yaptıkları da araştırılır.

İSG hizmeti alınması, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bakanlığın açıklaması da bu yöndedir.

İş güvenliği uzmanı eksikliği yazmış olabilir. Peki o eksikliği gidermek için ne yapılmış? Kaynak ayrılmış mı? İş ertelenmiş mi? Bildirim kimin önüne gitmiş?

Sorumluluk değerlendirmesi, herkesin gerçek görevine ve kararına bakılarak yapılmalıdır.

Eğitimde de imzadan daha fazlasını aramalıyız. Genel İSG eğitimi almış bir çalışan, her bakım işine hazır kabul edilemez. O gün sökülecek parçayı ve karşılaşacağı tehlikeyi bilmesi gerekir.

İş başlamadan ekip bir araya gelmeli. Kimin nerede duracağı, hangi işaretin kullanılacağı ve hangi durumda çalışmanın kesileceği konuşulmalı. Çalışan anlamadığı bir bağlantıyı sorabilmeli. Burada bir sorun var dediğinde dinlenmelidir.

Takvim sıkıştığında ilk vazgeçilen şey güvenlik kontrolü oluyorsa, verilen eğitimin sahadaki etkisi de azalır.

Acil durum hazırlığı ise kazadan sonra başlayamaz. Patlama alanına yardım amacıyla kontrolsüz giriş, başka çalışanları da tehlikeye atabilir. Gaz kaçağı devam ediyor olabilir. Hasarlı yapı veya askıda kalan bir parça ikinci kez düşebilir.

Güvenli yaklaşma yolları ve enerji kesme noktaları önceden bilinmelidir. Çalışan sayımı taşeronları ve ziyaretçileri de kapsamalıdır. Kurtarma ekiplerine tesisin devam eden tehlikeleri hakkında doğru bilgi verilmelidir.

Bir kişinin eksik olduğu anlaşıldığında onun son görev yeri biliniyor mu? Gazı kesecek kişi bu noktaya güvenle ulaşabiliyor mu? Tatbikatta bu soruların cevabını aramalıyız.

HABAŞ’taki olayın soruşturması tamamlandığında, son hareketi kimin yaptığı kadar o işe nasıl gelindiğini de öğrenmeliyiz. Bakım planı, ekipman kayıtları ve daha önce bildirilen arızalar birlikte okunmalıdır.

Bir hata varsa, neden zamanında fark edilmediği veya fark edildiği halde neden giderilmediği açıklanmalıdır. Alınacak tedbir de bulunan nedene karşılık gelmelidir. Taşıyıcı yapıdaki sorunu eğitimle, izolasyon eksikliğini uyarı levhasıyla çözemezsiniz.

Benim için iş güvenliğinin sahadaki karşılığı açıktır: Sökülecek parça güvenle tutulacak. Tehlikeli enerji kontrol altına alınacak. Çalışan düşme ve patlama alanından uzaklaştırılacak. Bunlar sağlanmadan işe başlanmayacak.

Bakım birkaç saat, gerekirse birkaç gün gecikebilir. Kaybettiğimiz insanı geri getiremeyiz.