İş Güvenliği > HABAŞ kazası: Bekra dosyası açılmadan inceleme tamamlanamaz

HABAŞ PATLAMASININ BÜYÜK ENDÜSTRİYEL KAZALARIN ÖNLENMESİ HAKKINDA YÖNETMELİK ve BEKRA AÇISINDAN İNCELENMESİ 

ŞAH ŞEYHMUS EKTİRİCİ
Biyolog — A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı

HABAŞ’ta yaşanan patlamanın ardından sorulması gereken sorulardan biri şu: Bu olay, büyük endüstriyel kazaların önlenmesine ilişkin mevzuat bakımından da inceleniyor mu?

Ölen ve yaralanan çalışanların bulunduğu bir olayda iş kazası incelemesi yapılması gerekir. Fakat tehlikeli maddelerin katıldığı bir yangın veya patlamada, incelemenin BEKRA yönü de vardır. “İş kazası” denilmesi, büyük endüstriyel kaza değerlendirmesini ortadan kaldırmaz.

BEKRA, büyük endüstriyel kaza risklerinin azaltılmasına yönelik mevzuat ve bildirim düzeni için kullanılan kısaltmadır. Hukuki değerlendirmede esas metin, 2 Mart 2019 tarihli ve 30702 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmeliktir.

Bu yönetmelik, kazadan sonra olayın adını koymak için çıkarılmadı. Asıl amacı, kazaya giden yolu önceden kesmektir.

Her patlama otomatik olarak BEKRA kazası değildir

Yönetmeliğin 2. maddesi kapsamı, 5. maddesi ise büyük endüstriyel kazanın tanımını belirler. Kuruluşun Ek-1’deki tehlikeli maddeler ve miktarlar bakımından kapsamda bulunması; olayda bu mevzuatın tanımladığı tehlikeli maddelerin rolünün ortaya konulması gerekir.

Tanımın dikkat edilmesi gereken tarafı şudur: Tehlikenin kuruluş dışına taşması zorunlu değildir. Fabrika sınırları içerisinde insan sağlığına ciddi tehlike yaratan büyük bir yangın veya patlama da gerekli koşullar sağlandığında bu tanıma girebilir. “Çevredeki yerleşim yerleri etkilenmedi” sözü, tek başına BEKRA değerlendirmesini kapatmaz. 

HABAŞ hakkında kamuoyuna yansıyan oluş anlatımlarından biri, bakım sırasında meydana gelen mekanik hasarın doğal gaz ve oksijen hatlarını etkilemesidir. Bu anlatım TBMM tutanaklarına da girmiştir. Ancak bunun kesinleşmiş bilirkişi bulgusu olarak sunulması doğru olmaz. İnceleme, ilk açıklamalarla teknik kanıtları birbirinden ayırmalıdır. 

Gaz hatlarının hasarlandığı ve bu maddelerin yangın veya patlamaya katıldığı doğrulanırsa, BEKRA incelemesinin gerekçesi daha da güçlenecektir.

Erimiş demir kimyasal maddedir; hukuki sınıflandırma ayrıca yapılır

Demirin kimyasal madde olmadığı söylenemez. Demir bir elementtir. Erimiş çelik de bir alaşımdır. Kimyasal madde kavramı elementleri ve karışımları kapsar. Maddenin sıvı hâle gelmesi bu niteliği değiştirmez. 

Ancak buradan “Erimiş demir bulunan her tesis BEKRA kapsamındadır” sonucu çıkmaz. Yönetmeliğin 5/1-o maddesindeki tehlikeli madde tanımı, Ek-1’deki listelere ve tehlike kategorilerine bağlıdır. Yüksek sıcaklık ve ağır yanık tehlikesi, tek başına bu hukuki sınıflandırmanın yerine geçmez. Erimiş metalin bileşimi, proses şartları ve kontrol kaybında oluşabilecek maddeler incelenmelidir. 

Erimiş metalin suyla teması da ani buhar oluşumu üzerinden şiddetli patlamaya yol açabilir. Böyle bir fiziksel patlamanın mümkün olması, metalin kendiliğinden BEKRA’daki patlayıcı madde kategorisine girdiğini göstermez. HABAŞ olayında bu mekanizmanın gerçekleştiği de teknik bulgu olmadan ileri sürülemez. 

İncelemenin görevi, olası mekanizmaları sıralamakla yetinmek değildir. Hangisinin gerçekleştiğini kanıtlamaktır.

HABAŞ’ın yayımladığı belge ne söylüyor?

HABAŞ’ın internet sitesinde bulunan Aliağa Şubesi SEVESO kamu bilgilendirme metninde, belgede tanımlanan gaz üretim kuruluşunun BEKRA bildirimi sonucunda üst seviyeli kuruluş olduğu ve güvenlik raporu hazırladığı belirtiliyor. Belgede oksijenin oksitleyici özelliğine de yer veriliyor. 

Bu bilgi önemlidir. Fakat söz konusu gaz üretim kuruluşuna ait belgeyi doğrudan kazanın meydana geldiği demir-çelik bölümünün belgesi gibi kullanamayız.

Önce kuruluş sınırları belirlenmelidir. Kazanın yaşandığı bölüm hangi BEKRA bildirimi içinde yer alıyor? Gaz üretim tesisi ile demir-çelik tesisi arasındaki boru hatları ve ortak altyapı nasıl değerlendirilmiş? Bildirimdeki madde envanteri, sahadaki gerçek durumu karşılıyor mu?

Bunlar masa başında şirket adına bakılarak yanıtlanacak sorular değildir.

Bir ölüm, bildirim bakımından yeterli olabilir

Yönetmeliğin Ek-6’sında, tehlikeli bir kimyasalın katıldığı kazada bir kişinin ölümü, büyük endüstriyel kaza bildirim kriterleri arasında sayılır. Çok sayıda ölüm beklenmez. Mutlaka fabrika dışında can kaybı yaşanması da aranmaz.

Ancak bu hüküm, her ölümlü iş kazasının otomatik olarak BEKRA kazası olduğu anlamına gelmez. Kuruluşun kapsamı ve kazaya katılan tehlikeli madde şartı göz ardı edilemez. Ayrıca kuruluşun kapsama girmesinde kullanılan envanter eşikleri ile meydana gelen kazanın bildirim kriterleri birbirine karıştırılmamalıdır. 

Bakım sırasında olduysa, bakım düzeni incelenmelidir

Bir olayın planlı bakım sırasında yaşanması, güvenlik yönetimini inceleme dışında bırakmaz. Benim mesleki değerlendirmeme göre tam tersine, bakımın hangi şartlarla başlatıldığı dosyanın merkezine konulmalıdır.

Gaz hatları güvenli biçimde izole edilmiş miydi? Vanaların kapatılması yeterli görülmüş müydü, yoksa enerji ve madde akışının kesildiği sahada doğrulanmış mıydı? Kaldırma işleminin gaz borularına zarar verme ihtimali değerlendirilmiş miydi? Tehlike bölgesinde bulunması gerekmeyen çalışanlar uzaklaştırılmış mıydı?

Bu sorular, HABAŞ’ta belirli bir eksikliğin bulunduğu iddiası değildir. Teknik incelemede aranması gereken cevapları gösterir.

Güvenlik raporunun varlığı da tek başına yeterli cevap olamaz. Raporda tarif edilen önlemlerin bakım günü uygulanıp uygulanmadığı araştırılmalıdır. Kâğıttaki tedbirin sahada karşılığı yoksa çalışanı koruyamaz.

Alt ve üst seviyeli kuruluşlar için büyük kaza senaryo dokümanı hazırlanmasını öngören düzenleme de bu nedenle değerlidir. İncelemede, gerçekleşen olay zincirinin önceden ele alınıp alınmadığı ve öngörülen korumaların çalışıp çalışmadığı sorgulanmalıdır. 

Üst seviyeli kuruluşlarda dâhili acil durum planı yükümlülüğü bulunur. Büyük kaza veya ilgili ramak kala olay sonrasında güvenlik belgelerinin gözden geçirilmesi de yönetmelikte düzenlenmiştir. İnceleme yalnızca kazanın başlangıcını değil, etkilerinin neden sınırlandırılamadığını da açıklamalıdır. 

Bildirim yapıldı mı, kamuya açıklanmalı

Yönetmeliğin 17. maddesi, büyük endüstriyel kaza sonrasında ilgili makamların derhal haberdar edilmesini düzenler. Ek-6 kriterlerinin sağlandığı olaylarda bildirim sistemindeki kaza raporlama bölümünün altmış gün içerisinde doldurulması öngörülür. Bu süre, ilk bildirimin altmış gün bekletilebileceği anlamına gelmez. 

HABAŞ olayı için sorulması gereken soru açıktır: Olay BEKRA bakımından hangi gerekçeyle sınıflandırıldı ve hangi bildirimler yapıldı?

Kapsam dışında değerlendirildiyse bunun teknik ve hukuki gerekçesi ortaya konulmalıdır. Kapsam içinde değerlendirildiyse inceleme, güvenlik yönetiminin hangi aşamada işlemediğini göstermelidir.

Bugün erişilebilen bilgilerle kesin kusur dağılımı yapmak doğru değildir. Olayın resmen hangi statüde kayda alındığı da doğrulanmadan ilan edilemez. Fakat bu belirsizlik, BEKRA sorusunun sorulmasına engel değildir.

HABAŞ incelemesi, “patlama oldu” cümlesinde duramaz. Hangi tehlikenin bilindiğini, hangi önlemin öngörüldüğünü ve çalışanların neden korunamadığını açıklamak zorundadır.

Kaybettiğimiz insanların ardından beklenen, dosyada bir rapor daha bulunması değildir. O raporların neden hayat kurtaramadığının hesabıdır.