Sınıf Değil Yetkinlik, Dakika Değil Yeterlilik, Evrak Değil Uygulama!
Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği sistemini yeniden tartışmanın zamanı gelmedi mi?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile ülkemizde önemli bir dönüşüm yaşandı. İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri yaygınlaştı, işverenlerin yükümlülükleri tanımlandı ve profesyonel hizmet sunumuna yönelik bir yapı oluşturuldu.
Ancak bugün geldiğimiz noktada şu soruyu sormamız gerekiyor:
Mevcut sistem gerçekten iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemeye mi odaklanıyor, yoksa belge sınıfları, dakika hesapları ve görevlendirme süreçleri etrafında mı şekilleniyor?
Artık iş sağlığı ve güvenliğini yalnızca uzman görevlendirme süreleri üzerinden değil, işyerlerinde oluşturulan gerçek güvenlik kültürü ve önleyici faaliyetlerin etkinliği üzerinden değerlendirmeliyiz.
1. İşyerinin Tehlike Sınıfı Olur, İş Güvenliği Uzmanının Sınıfı Olmalı mı?
Türkiye’de iş güvenliği uzmanları A, B ve C olmak üzere üç ayrı belge sınıfına ayrılıyor.
Oysa İngiltere ve İrlanda başta olmak üzere birçok gelişmiş ülkede, Türkiye’deki gibi işyerinin tehlike sınıfına doğrudan bağlı genel bir A, B ve C uzmanlık sistemi bulunmuyor.
Bu ülkelerde mesleki yetkinlik; eğitim, bilgi, deneyim ve yapılacak işin gerektirdiği yeterlilikler üzerinden değerlendiriliyor.
Elbette her iş güvenliği uzmanının her sektörde aynı bilgi ve deneyime sahip olduğu söylenemez. Ancak bunun çözümü uzmanları farklı belge sınıflarına ayırmak mı, yoksa mesleki yetkinliklerini geliştirmek ve yapılacak işe uygun görevlendirmek mi olmalıdır?
İş güvenliği uzmanlığı tek bir mesleki unvan altında toplanamaz mı?
2. İş Güvenliği Dakikayla Ölçülebilir mi?
Mevcut sistemde iş güvenliği uzmanlarının çalışma süreleri, çalışan başına aylık 10, 20 ve 40 dakika üzerinden hesaplanıyor.
Aynı tehlike sınıfında yer alan, aynı sayıda çalışanı bulunan ve aynı işi yapan iki işletmenin risk düzeyi gerçekten aynı mıdır?
Bu işletmelerin fiziki büyüklükleri, üretim teknolojileri, kullandıkları ekipmanlar, çalışma ortamları, vardiya düzenleri, çalışanların deneyimleri ve alınan güvenlik önlemleri birbirinden farklı olabilir.
Peki, riskleri ve çalışma koşulları birbirinden farklı olan bu iki işletmeye, yalnızca tehlike sınıfı ve çalışan sayısı aynı olduğu için eşit sürelerde iş güvenliği hizmeti verilmesi ne kadar doğrudur?
İş sağlığı ve güvenliği hizmetinin ihtiyacı belirlenirken yalnızca çalışan sayısı ve tehlike sınıfı değil, işyerinin gerçek riskleri, fiziki koşulları ve operasyonel özellikleri esas alınmalıdır.
İngiltere ve İrlanda gibi ülkelerde genel bir çalışan başına dakika tarifesi yerine, işyerinin ihtiyaçlarına uygun yeterli ve yetkin personel görevlendirilmesi esas alınıyor.
Almanya’da ise temel hizmet sürelerinin yanında işletmeye özgü risklerden kaynaklanan ilave hizmet ihtiyaçları dikkate alınıyor.
Öyleyse Türkiye’de de iş güvenliği hizmetlerini sabit dakika hesabından çıkarıp gerçek ihtiyaçlara göre yeniden düzenlemeyi tartışamaz mıyız?
3. Yeni Model: Yeterli Sayıda ve Yetkin Personel
Önerdiğimiz yaklaşımın temelinde şu ilke bulunuyor:
Her işyerinde; yapılan işe, faaliyet alanına, sahanın özelliklerine, işyerinin fiziksel büyüklüğüne, çalışan sayısına, çalışma koşullarına ve mevcut risklere uygun, yeterli sayıda ve yetkinlikte iş sağlığı ve güvenliği personeli görevlendirilmelidir.
Bu modelde belirleyici olan yalnızca çalışan sayısı değildir.
İşyerinin büyüklüğü, çalışma alanlarının dağılımı, vardiyalar, üretim süreçleri, kullanılan ekipmanlar ve risklerin niteliği birlikte değerlendirilmelidir.
Bir işyerinde tek bir uzman yeterli olabilirken başka bir işyerinde birden fazla uzman ve farklı alanlarda yetkin profesyonellerin birlikte çalışması gerekebilir.
Önemli olan personelin kaç dakika görevlendirildiği değil, işyerinin ihtiyaç duyduğu iş sağlığı ve güvenliği hizmetinin yeterli ve etkin biçimde sağlanmasıdır.
4. İş Sağlığı ve Güvenliği Bir Sözleşme Değil, İşleyen Bir Sistem Olmalıdır
Yeni modelin merkezinde işyerinde etkin bir iş sağlığı ve güvenliği organizasyonunun kurulması bulunmalıdır.
İşverenler yalnızca uzman görevlendirmekle yükümlü olmamalı; işyerindeki riskleri yöneten, çalışanları koruyan ve sürekli iyileştirmeyi esas alan bir sistem oluşturmalıdır.
Bu sistem kapsamında;
* İşyerinin riskleri belirlenmeli ve gerekli önlemler alınmalı.
* İşe ve sahaya uygun yeterli ve yetkin personel görevlendirilmeli.
* Çalışanlara yaptıkları işin risklerine uygun teorik ve uygulamalı eğitimler verilmeli.
* Eğitimlerin etkinliği ölçülmeli.
* İş kazaları ve ramak kala olaylar incelenmeli.
* Sağlık gözetimi ve acil durum organizasyonu sağlanmalı.
* Alınan tedbirlerin sahada uygulanıp uygulanmadığı sürekli izlenmeli.
İş sağlığı ve güvenliği, yalnızca belgelerin tamamlanmasıyla değil, çalışanların gerçekten korunmasıyla anlam kazanır.
5. İş Güvenliği Uzmanı Denetim Memuru Değildir
Yeni sistemin bir diğer önemli konusu da sorumlulukların doğru tanımlanmasıdır.
İş güvenliği uzmanı, işyerindeki risklerin belirlenmesi, önleyici tedbirlerin geliştirilmesi ve işverene rehberlik edilmesi süreçlerinde görev alan bir meslek profesyonelidir.
Ancak iş güvenliği uzmanı kamu adına denetim yapan bir iş müfettişi değildir.
İşyerinde gerekli tedbirlerin alınması ve güvenli çalışma ortamının oluşturulması işverenin asli sorumluluğudur.
Bu yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğinin kamu adına denetlenmesi ise yetkili devlet kurumlarının görevidir.
Dolayısıyla yeni modelde işverenin sorumluluğu, iş güvenliği profesyonellerinin mesleki görevleri ve kamunun denetim yetkisi açık biçimde birbirinden ayrılmalıdır.
6. Yeni İSG Modeli İçin Tartışmaya Açtığımız Öneriler
Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği sisteminin geleceğini yeniden değerlendirmek amacıyla aşağıdaki önerilerin tartışılması gerektiğine inanıyoruz:
1. İş güvenliği uzmanlığındaki A, B ve C belge sınıfları kaldırılmalı, tek tip iş güvenliği uzmanlığı sistemine geçilmeli.
2. Çalışan başına zorunlu 10, 20 ve 40 dakikalık hizmet süresi uygulaması kaldırılmalı.
3. İşyerinin niteliğine, büyüklüğüne, çalışma sahasına ve risklerine uygun yeterli sayıda ve yetkin personel görevlendirilmesi esas alınmalı.
4. İşverenlerin etkin bir iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi kurması ve sürdürmesi zorunlu olmalı.
5. Çalışan eğitimleri, yalnızca belge düzenlemeye değil, bilgi ve beceri kazandırmaya yönelik olmalı.
6. İş güvenliği profesyonellerinin mesleki yetkinliği sürekli eğitim, deneyim ve gerektiğinde sektörel uzmanlaşmayla desteklenmeli.
7. Kamu denetimleri güçlendirilmeli; işyerlerinde yalnızca evrak ve görevlendirmeler değil, alınan önlemlerin sahadaki etkinliği denetlenmeli.
Tartışmaya Açıyoruz: Türkiye Yeni Bir İSG Modeline Hazır mı?
Bu önerilerle amacımız iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini azaltmak veya işverenlerin sorumluluklarını hafifletmek değildir.
Tam tersine, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini daha etkin, uygulanabilir, denetlenebilir ve sonuç odaklı hâle getirecek bir sistemin tartışılmasını istiyoruz.
Elbette mevcut sistemin değiştirilmesi, çalışanların korunma düzeyini azaltmamalıdır. Yeni modelin nasıl denetleneceği, yeterli personel sayısının hangi ölçütlerle belirleneceği ve yüksek riskli sektörlerde mesleki yetkinliğin nasıl güvence altına alınacağı da bu tartışmanın parçası olmalıdır.
OSGBDER olarak iş güvenliği uzmanlarını, işyeri hekimlerini, diğer sağlık personelini, OSGB yöneticilerini, işverenleri, akademisyenleri ve sektörün tüm paydaşlarını bu konuyu birlikte değerlendirmeye davet ediyoruz.
Sizce;
İş güvenliği uzmanlığında A, B ve C sınıfları tamamen kaldırılmalı mı?
Çalışan başına dakika hesabı yerine işyerinin gerçek ihtiyaçlarına uygun yeterli ve yetkin personel görevlendirilmesi esas alınmalı mı?
İş sağlığı ve güvenliği sisteminin başarısı, görevlendirme süreleri yerine sahadaki önleyici faaliyetlerin etkinliği üzerinden değerlendirilmeli mi?
Görüşlerinizi, önerilerinizi ve eleştirilerinizi paylaşmanızı bekliyoruz.
Çünkü iş sağlığı ve güvenliğinin geleceği, yalnızca mevzuat düzenlemeleriyle değil, sahada çalışan profesyonellerin bilgi ve deneyimleriyle şekillenmelidir.